Fonksiyonel Tıp Serisi: Çinkonun Gücü ve Sağlığımızdaki Rolü

FONKSİYONEL TIP YAZI DİZİSİ: ÇİNKO İLE İLGİLİ NELER BİLİYORUZ…

Havalar bu kadar soğumuşken, ÜSYE’ler ve AGE’ler havada uçuşurken, kendimizi ve ailemizi korumak için destek olarak ne alalım diye düşünürken bir de yoğun bir acilde çalışıyorsak ve yeşil alanda hasta bakıyorsak aklımıza gelen bir elementten bahsedelim istedim. Çinko…

Subklinik çinko eksikliğinin ishal ve üst solunum yolu enfeksiyonlarının görülme sıklığını, morbiditesini ve mortalitesini önemli ölçüde artırabileceği olasılığı hekimler arasında büyük ilgi uyandırdı. Çinko eksikliği, dünya çapında en önemli mikro besin eksikliklerinden biridir. Birçok çalışma, yüksek riskli popülasyonlarda çinko takviyesinin sağlık açısından önemli faydalar sağlayabileceğini göstermiştir.

Çinko Nedir?

Çinko (Zn), doğada genellikle iki değerlikli halde bulunan bir geçiş metalidir. Vücutta yüzlerce enzimin üretimi için gerekli olduğundan önemli bir mineral olarak kabul edilir. Çinko eksikliği veya aşırı emilimi, çinko homeostazisini bozar ve büyümeyi, morfogenezi ve bağışıklık tepkisinin yanı sıra nörosensör ve endokrin fonksiyonlarını da etkiler. Yaşam için gerekli olan hücresel süreçleri ve biyolojik tepkileri sürdürmek için çinko düzeylerinin uygun şekilde ayarlanması gerekir.

Diyette Çinko Kaynakları Nelerdir?

Çinkonun birincil beslenme kaynakları; et ve kabuklu deniz ürünleri gibi hayvansal ürünleri ve mercimek, fındık, nohut, kaju fıstığı ve kabak çekirdeği gibi bitkisel ürünleri içerir. Bitkisel ürünler arasında, zenginleştirilmiş tüketime hazır tahıllar (örneğin Batı diyetinde kahvaltılık gevrek gibi gıda ürünleri) en yaygın çinko kaynağıdır. Tipik bir karma diyette yeterli miktarda çinko kaynağı mevcuttur. Lakto-ovo-vejetaryenler yeterli seviyelere ulaşmak için daha fazla güçlendirilmiş tahıllara veya baklagillere, süte, yumurtaya ve kuruyemişlere ihtiyaç duyarlar. Bitkisel kaynakların, çinko oluşturan çözünmeyen komplekslere bağlanan ve böylece çinkonun emilimini engelleyen fitik asit nedeniyle daha az biyoyararlanımlı olduğu düşünülmektedir.

Çinko Metabolizması

Yetişkinlerde toplam vücut çinkosu ortalama 1,5 ila 2,5 gramdır. Toplam vücut çinkosunun büyük bir kısmı (yüzde 60’ı) kemik ve kas havuzundadır. Çinko ince bağırsak boyunca aktif olarak emilir. Esas olarak duodenum ve jejunumda ve daha az oranda ileum ve kalın bağırsakta emilir. Sindirim sırasında diyetteki çinko salınır ve amino asitler, fosfatlar, organik asitler ve histidinler gibi farklı ligandlarla kompleksler oluşturur. Çinko-ligand kompleksleri daha sonra hem aktif hem de pasif bir süreçle bağırsak mukozasından emilir. Emilimden sonra portal dolaşım çinkoyu karaciğere taşır.

Çinko Eksikliği ve Klinik Bulguları

Çinko eksikliği; kardiyovasküler hastalıklar, tip 2 diyabet, büyüme geriliği, bilişsel bozukluk, bulaşıcı hastalıklar, erkek hipogonadizmi, cilt değişiklikleri, yara iyileşmesinde gecikme gibi hastalıkların riskini artırabilir. Hafif çinko eksikliğinde bağışıklık sisteminin zayıflaması, tat ve koku bozulması gibi belirtiler görülürken, şiddetli eksiklik durumunda dermatit, sık enfeksiyonlar ve alopesi gibi ciddi belirtiler ortaya çıkabilir.

Tedavi

Yetersiz oral alımdan kaynaklanan çinko eksikliği için, tipik bir oral replasman dozu 1 ila 2 mg/kg/gün elemental çinkodur. Akrodermatitis enteropatika için ise daha yüksek replasman dozları önerilir. Dünya Sağlık Örgütü, 6 ay-5 yaş arası akut ishali olan çocuklar için 14 gün boyunca 10 mg/gün çinko takviyesi önermektedir.

Çinko Toksisitesi

Çinko takviyesi ile çok az toksisite meydana gelir. Yüksek dozlarda çinko alımı bakır eksikliğiyle ilişkili olabilir çünkü çinko, bakırın bağırsaktan emilimini engeller. Yüksek dozlarda çinko alımı ise akut böbrek yetmezliğine neden olabilir.

REFERANSLAR

• Hara T, Takeda TA, Takagishi T, Fukue K, Kambe T, Fukada TJ. “Physiological roles of zinc transporters: molecular and genetic importance in zinc homeostasis.” J Physiol Sci. 2017;67(2):283–301. [PubMed] [Google Scholar]
• Food and Nutrition Board of the Institute of Medicine. “Dietary Reference Intakes for Vitamin A, Vitamin K, Arsenic, Boron, Chromium, Copper, Iodine, Iron, Manganese, Molybdenum, Nickel, Silicon, Vanadium, and Zinc.” National Academies Press, Washington DC, 2000. https://www.nap.edu/catalog/10026/dietary-reference-intakes-for-vitamin-a-vitamin-k-arsenic-boron-chromium-copper-iodine-iron-manganese-molybdenum-nickel-silicon-vanadium-and-zinc (Erişim: 09 Ocak 2018)
• Lowe N.M., Fekete K., Decsi T. “Methods of assessment of zinc status in humans: A systematic review.” Am. J. Clin. Nutr. 2009;89:2040–2051. doi: 10.3945/ajcn.2009.27230G. [PubMed] [CrossRef] [Google Scholar]
• Agnew UM, Slesinger TL. “StatPearls: Zinc Toxicity.” 2020. Available at: https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK554548/ (Erişim: 29 Mart 2020)
• World Health Organization. “The treatment of diarrhoea, a manual for physicians and other senior health workers.” 4th revision. WHO/FCH/CAH/05.1. Geneva: World Health Organization, 2005. https://apps.who.int/iris/handle/10665/43209 (Erişim: 16 Haziran 2023)